Regulacje prawne
    Z prawnego punktu widzenia mijający rok przyniósł ożywioną dyskusję na temat docelowego modelu rynku elektroenergetycznego, zakresu obowiązków poszczególnych aktorów tego rynku, tj. przedsiębiorstw zajmujących się przesyłem, dystrybucją, wytwarzaniem (w tym generacji rozproszonej, w szczególności odnawialnych źródeł energii) oraz obrotem. Dyskusja dotyczyła również pozycji konsumentów oraz roli organów regulacyjnych (regulacja energetyki i ochrona konkurencji). Dyskusja nie została jednak zakończona, gdyż pomimo upływu w marcu 2011 r. terminu implementacji Dyrektywy 2009/72 liberalizującej rynek energii elektrycznej oraz w grudniu 2010 r. terminu implementacji Dyrektywy 2009/28 dotyczącej promocji odnawialnych źródeł energii i biopaliw, rząd nie przedstawił projektów krajowych rozwiązań prawnych w tym zakresie. Regulacje te zmienić mogą znacząco model rynku energii oraz zasady wsparcia dla odnawialnych źródeł energii, które istotnie mogą przebudować rynek krajowy.

2012
    Przedstawiając oczekiwania na 2012 r. oczekiwałbym wdrożenia obu tych regulacji prawa UE. W zakresie Dyrektywy 2009/72 konieczne jest zniesienie monopolu PSE-Operator S.A. w zakresie własności i operatorstwa na sieci przesyłowej, w tym na połączeniach wzajemnych. Jego utrzymanie, o ile akceptowalne na podstawie wcześniejszych aktów prawa UE (Dyrektywa 2003/54), nie znajduje uzasadnienia w nowych regulacjach, opartych na zintegrowanej współpracy i certyfikacji. Zwłaszcza dotyczy to połączeń wzajemnych z sąsiadami Polski. Obecna regulacja chociażby wyklucza w praktyce budowę połączeń wzajemnych handlowych (tzw. merchant lines) będących ważnym elementem rozwoju wspólnego rynku UE. W zakresie dystrybucji konieczny będzie szerszy zakres wyodrębnienia operatorów systemów dystrybucyjnych z przedsiębiorstw zintegrowanych pionowo. Dotyczy on aspektu zarządczego, wzajemnych powiązań osobowych i kapitałowych, jak również identyfikacji graficznej. Wymagana jest również większa transparentność w zakresie funkcjonowania operatorów systemów przesyłowego i dystrybucyjnych co do udzielania informacji o funkcjonowaniu KSE, uzyskiwania warunków przyłączenia i przyłączania do sieci. Należy oczekiwać szerszej możliwości tworzenia małych systemów wydzielonych oraz tzw. linii bezpośrednich. Konieczne będzie praktyczne wdrażanie modelu inteligentnych sieci, istotnych z punktu widzenia integracji generacji rozproszonej. Zmianie musi ulec również model taryfowania. Musi on m.in. uwzględniać inwestycje w inteligentne sieci, zmianę modelu ochrony odbiorcy wrażliwego oraz zaprzestanie taryfowania tzw. grupy G. W zakresie wdrożenia Dyrektywy 2009/28 należy oczekiwać przede wszystkim zmiany systemu wsparcia dla OŹE poprzez powiązanie go z rentownością poszczególnych technologii, umożliwieniem transgranicznego rozwoju inwestycji w OŹE i ich rozliczania na potrzeby realizacji celów wynikających z tej dyrektywy. Uproszeniu powinny ulec procedury administracyjne. Wymagana jest również większa transparentność działania całego systemu umożliwiająca skuteczną integrację OŹE.
    Działania prowadzone w zakresie wdrażania inteligentnych sieci oraz inteligentnego opomiarowania skoncentrowane były w minionym roku wokół dalszych prac badawczo-rozwojowych oraz przygotowywania i wprowadzania kilku wdrożeń. Najbliższy rok powinien przynieść dalsze działania skoncentrowane na budowie modelu inteligentnej sieci na poziomie regulacyjnym. Powinny być widoczne pierwsze efekty wprowadzanych projektów pilotażowych. Dla szerszego rozwoju inteligentnych sieci potrzebna jest jednak zmiana polityki taryfowej jednoznacznie wspierająca ten kierunek rozwoju. Należy oczekiwać również szerszego rozwoju działań wspierających finansowo projekty wdrożeniowe oraz powiązane z nimi kampanie informacyjne. Oczekuję również zwiększonego zainteresowania innych przedsiębiorstw niż tylko energetyka i IT w inteligentne sieci, gdyż doświadczenia światowe wskazują na kilka ciekawych projektów biznesowych, które mogą być również wdrożone w Polsce.
    Oprócz powyższych zmian wymaganych przez prawo UE, konieczne jest również uproszczenie prawne w zakresie regulacji energetyki. Przede wszystkim należałoby się zastanowić nad uproszczeniem procesu uzyskiwania koncesji, wyłączeniem obowiązku koncesyjnego w stosunku do spółek obrotu, ograniczeniem zaś w stosunku do wytwórców, zwłaszcza z OŹE i małej generacji.   Można by się zastanowić nad wprowadzeniem wiążących interpretacji prawa energetycznego przez organ regulacyjny. Uproszczenia wymaga również regulacja procesu inwestycyjnego poprzez jego uzależnienie np. od wrażliwości danej inwestycji.
    Nadchodzący rok pokaże również, jakie polskie przedsiębiorstwa uzyskały warunki udziału w systemie handlu emisjami w kolejnym okresie rozliczeniowym. Ten aspekt funkcjonowania rynku był podstawą szeregu działań zarówno przedsiębiorstw, jak i administracji publicznej. Uzyskaliśmy również znaczące rozstrzygnięcia w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości UE. Ważnym rozstrzygnięciem w tym zakresie może być wyrok Trybunału dotyczący kształtowania mix energetycznego poszczególnych państw. Mam nadzieje, że Trybunał wyda go w 2012 r., gdyż jego konotacje mogą zmienić strukturę przyszłego rynku.

Rozwój rynku
    Z gospodarczego punktu widzenia mijający rok przyniósł równie ożywioną dyskusję na temat wymaganych inwestycji w infrastrukturę sieciową i wytwórczą oraz wpływu nowego modelu systemu handlu emisjami na rynek. Zagrożenie black-out’em, dekapitalizacja istniejącego majątku wytwórczego, walka o derogacje w systemie handlu emisjami oraz brak możliwości domknięcia finansowania inwestycji przewijały się w licznych dyskusjach.
    Mijający rok nie przyniósł jednak znaczącego rozwoju nowych mocy wytwórczych ani rozbudowy i modernizacji sieci przesyłowej oraz sieci dystrybucyjnych. W sektorze wytwarzania znaczącym blokiem systemowym oddanym do użytku jest blok w Elektrowni Bełchatów. Można było zaobserwować szerszy rozwój generacji rozproszonej, w tym mniejszych jednostek kogeneracyjnych. Większy zakres inwestycji w wytwarzanie planowany jest na najbliższe lata. Na szczególną uwagę zasługuje planowana budowa nowych jednostek wytwórczych będących efektem współpracy z sektorem przemysłowym. Analizując planowane inwestycje w wytwarzanie, wbrew niektórym opiniom, węgiel będzie wciąż odgrywał istotną rolę, jako surowiec w krajowym mix energetycznym. Zwiększyć się może znaczenie gazu ziemnego, zwłaszcza w mniejszych blokach kogeneracyjnych. Zaproponowany system wsparcia dla odnawialnych źródeł energii stanowić będzie istotny czynnik dalszego rozwoju tego sektora oraz jego kierunków. Trwają dalsze prace związane z budową elektrowni atomowej w Polsce. Mijający rok przyniósł m.in. wybór trzech lokalizacji do dalszych prac analitycznych. Należy oczekiwać kontynuowania działań w tym zakresie w przyszłym roku.
    Następowała modernizacja sieci, ale jej zakres wciąż jest niewystarczający w stosunku do potrzeb. Rozwój inteligentnych sieci nie wyszedł poza fazę pilotażową, a szersza integracja generacji rozproszonej wciąż jest istotnym problemem, co widać chociażby po problemach z uzyskaniem warunków przyłączenia. Konieczne jest zapewnienie lepszego funkcjonowania sieci oraz większą transparentność w tym zakresie, gdyż to stanowi również obserwowaną trudność w planowaniu rozwoju nowych inwestycji w wytwarzanie. Na uwagę zasługuje stopniowy rozwój połączeń wzajemnych, w szczególności przywrócenie przesyłu energii elektrycznej z Ukrainy do Polski na połączeniu Zamość – Dobrotwór.
    Coraz bardziej widocznym problemem związanym z inwestycjami infrastrukturalnymi jest akceptacja społeczna. Prowadzony dotychczas model rozwoju inwestycji napotyka w coraz szerszym zakresie na opór lokalnych społeczności. Jest kilka przyczyn takiego stanu rzeczy. Najbliższy rok wymusić może konieczność zaproponowania nowego modelu partycypacji społecznej w inwestycjach infrastrukturalnych. Niewykluczone, że konieczne będą również zmiany prawne w tym zakresie, dające bardziej zauważalne korzyści z inwestycji społecznościom lokalnym.
    Oczekiwałbym również zmian w zakresie obrotu energią elektryczną. Wdrażany stopniowo coraz bardziej płynny rynek powoduje, iż odbiorcy dążą do maksymalizacji swoich korzyści z rozwoju tego rynku. Dotyczy to zwłaszcza dużych odbiorów oraz gmin. Ciekawą inicjatywą będzie z pewnością tzw. pooling zakupowy. Pozwoli on grupie przedsiębiorstw wzajemnie bilansować własne zapotrzebowanie, będąc równocześnie poważnym partnerem dla spółek obrotu. Dotyczyć to może szczególnie spółek komunalnych, które wspólnie mogą w skrojonej na ich potrzeby formie prawnej realizować tego rodzaju projekty.
    Wprowadzono w mijającym roku nowy model wsparcia efektywności energetycznej oparty na białych certyfikatach. Nakłada on obowiązek pozyskiwania i przedstawiania do umorzenia tych certyfikatów przez przedsiębiorstwa energetyczne sprzedające energię elektryczną odbiorcom końcowym, alternatywnie ponoszenie kosztów opłaty zastępczej. Certyfikaty te można uzyskać za przedsięwzięcia proefektywnościowe realizowane przez odbiorców końcowych, przemysł oraz przesył i dystrybucję. Daje to tym podmiotom dodatkowy bodziec do inwestycji, umożliwiając równocześnie współpracę obu grup podmiotów. System ten otwiera nowy rynek zbytu dla towarów i usług dla administracji publicznej o wysokim poziomie efektywności. Najbliższy rok będzie raczej przygotowaniem do wdrożenia tego systemu, z uwagi chociażby na istnienie dotychczasowych mechanizmów wsparcia oraz wejście w życie całego systemu. Należy oczekiwać jednak pierwszych działań podejmowanych przez przedsiębiorstwa, w tym zwłaszcza sektor komunalny, związanych z realizacją tego systemu.

Autor:  dr Robert Zajdler, radca prawny

    Autor jest doktorem prawa i radcą prawnym, prowadzącym kancelarię prawną, specjalizującą się w doradztwie dla sektora energetycznego. Jest również wykładowcą na Politechnice Warszawskiej. Kontakt: e-mail: info@zajdler.eu, web: www.zajdler.eu.